Xalifalik davlatida sog‘liqni saqlash siyosati
Bismillahir rohmanir rohiym
Atrof muhit salomatligi
Albatta inson salomatligi atrof muhit bilan bog‘liqdir. Atrofimizdagi havo, bizlar ichayotgan suv va iste’mol qilayotganimiz oziq-ovqatlar sog‘ligimizga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bu narsalarning salomatligi esa, bizlarning ularga nisbatan yillar va o‘n yillar mobaynida to‘xtovsiz, mahalliy va shuningdek, olamiy miqyosda qilayotgan muomalamizga bog‘liqdir. Atrof muhit salomatligi – deb ta’riflanishining sababi shundaki, atrof muhit salomatligi ijtimoiy sog‘liqni saqlash sohasiga e’tibor qaratadigan, inson sog‘lig‘ini rivojlatirishga hamda sog‘lom va osuda jamiyatni rivojlantrishga o‘z xisasini qo‘shadigan soha, deb sanaladi. Shuning uchun ham atrof muhit salomatligi umumxalq salomatligini o‘z ichiga oluvchi xar qanday nizomning asosiy juz’idir. Shu munosabat bilan odamlarni himoya qilish va jamiyatlarga sog‘lom muhitni yaratish uchun havo, suv va oziq-ovqat tarkibidagi kimyoviy ifloslanish moddalarini va boshqa ekologik zararlarni kamaytirish bo‘yicha siyosat va dasturlarni ishlab chiqishga xarakat qilish lozim. Kapitalizm atrof muhitga e’tibor bermasdan sanoatlantirishni joriy qildi. Bu bilan tuproq, havo va suv ifloslanishidan aziyat chekayotgan shaxarlarga axloqsizlik, kasallik va o‘limlar kirib keldi. Qishloq xo‘jaligi yerlari, daryolar va dengizlar halokatli qoldiqlar va sanoat chiqindilari bilan ifloslandi. Kapitalistik ochko‘zlik natijasida biologik xilma-xillik ozayib ketdi. Natijada, kapitalistik davlatlar bu yirtiqlarni yamashga tushdilar. Ifloslanishni nazorat qilish va ularning oldini olish uchun idora va tashkilotlarni, shu jumladan, uglerod solig‘i va boshqalarni tashkil etdilar.
Ammo Islomda esa, salomatlikni saqlash yuzasidan tozalik va atrof muhitni boshqarishning ahamiyati juda ko‘p yirik musulmonlar shaxarlarining me’moriy rejalarida o‘z aksini topgan. Buning sababi shundaki, Islom insonning atrof muhitga qilgan aloqasini oxiratdagi ajru-savobga bog‘laydi. Shuning uchun Islom inson zehnini toza va musaffo atrof muhit ahamiyatiga qaratadi. Shuningdek, Islom butun insoniyat salomatligini saqlash yuzasidan ham tozalikka ahamiyat qaratadi. Buning uchun ifloslanishni ozaytirishga chaqiradi. Ichki, ruhiy xotirjamlikka, qo‘lda mavjud bo‘lgan narsaga rizo va qanoat qilishga chaqiradi. Darhaqiqat, Alloh ta’olo insonni yerdan yaratdi. Insonni yerga xalifa qildi va yerdagi narsalardan foydalanishi uchun unga barcha narsani bo‘ysindirib berdi. Alloh azza va jalla aytadi:
هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ وَٱسۡتَعۡمَرَكُمۡ فِيهَا فَٱسۡتَغۡفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِۚ
U sizni yerdan paydo qildi va uni obod qilishingizni talab qildi. Bas, Undan mag‘firat so‘rang, so‘ngra Unga tavba qiling. [11:61].
Yana dedi:
وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مِّنۡهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ
Va sizga osmonlardagi narsalarni va yerdagi narsalarni – hammasini O‘z tomonidan beminnat xizmatkor qilib qo‘ydi. Albatta, ana shunda tafakkur qiladigan qavmlar uchun oyat(belgi)lar bordir. [45:13].
Islomda hayvonotlarni taom uchun yoki boshqa ehtiyoj uchun o‘ldirish muboh. Lekin, ularni isrofgarchilik qilib, hech bir sababsiz o‘ldiridigan kishilar uchun hisob-kitob bor. Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi. Rasululloh sallollohu alayhi va sallam marhamat qiladilar:
ما مِن إنسانٍ يقتُلُ عُصفورًا فما فوقَها بغيرِ حقِّها ، إلَّا سألَهُ اللَّهُ عز وجل عنها يومَ القيامةِ
“Kim bir chumchuqnimi, undan yuqorisinimi nohaq o‘ldirsa, Alloh azza va jalla qiyomat kuni u kishini shu xaqda so‘roq qiladi”. Yo Rasulalloh, chumchuqning haqqi nima, deb so‘raldi. Shunda Rasululloh sallollohu alayhi va sallam dedilar:
حقها أن يذبحَها فيأكلَها ولا يقطعَ رأسَها فيرميَ بِهِ
“Uning haqqi (uni) so‘yib yeyish, boshini uzib uloqtirib yuborish emas”. Hokim rivoyati. Abu Hurayra raziyallohu anhu Nabiy sallollohu alayhi va sallamdan rivoyat qiladi:
وَتُمِيطُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ
“… va yo‘ldan ozor beruvchi narsani olib tashlashing ham sadaqadir”. Muslim o‘z “Sahih”ida chiqargan. Islom atrof-muhitga naf keltiradigan narsani paydo qilishni madh etgan. Rasululloh sallollohu alayhi va sallam marhamat qiladilar:
ما من مسلمٍ يغرسُ غرساً أو يَزْرَعُ زَرْعاً فيأكلُ منه طيرٌ أو إنسانٌ أو بهيمةٌ إلاَّ كان له به صدقة
“Biror musulmon daraxt o‘tqazsa yoki ekin eksa, natijada uning ekkanlaridan qush, inson yoki xayvon yesa, albatta bu uning uchun sadaqa hisobida bo‘ladi”. Buxoriy rivoyati.
Islom atrof muhitga, tabiatga zarar keltirshni harom qildi. Chunki, tabiat insonning tirgagidir. Alloh ta’olo tabiatni, atrof muhitni bulg‘aganlarni azoblashini aytdi:
وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيُفۡسِدَ فِيهَا وَيُهۡلِكَ ٱلۡحَرۡثَ وَٱلنَّسۡلَۚ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلۡفَسَادَ
Va burilib ketganda, yer yuzida buzg‘unchilik qilish hamda ekin va naslni halok etish uchun harakat qiladir. Alloh esa buzg‘unchilikni suymas. [2:205].
Darhaqiqat, Rasululloh sallollohu alayhi va sallam atrof muhit tozaligigini saqlashga o‘zlarining mana bu so‘zlari bilan urg‘u berdilar:
اتَّقوا الملاعنَ الثلاثَ : البَرازُ في الموارِدِ ، و قارِعَةِ الطَّريقِ ، و الظِّلِّ
“Uch la’natlangan o‘rindan extiyot bo‘linglar; bular tabiiy boyliklar ustida, yo‘l o‘rtasida va odamlar o‘tiradigan soyada hojat chiqarishdan iboratdir!”. Hokim “Al-Mustadrok”da rivoyat qilgan va uni isnodi sahih hadis degan.
Atrof muhitni muhofaza qilish uchun Xalifalik davlati havoning sofligini, suvning tozaligini va oziq-ovqatning sifatini kuzatib borish uchun monitoring joriy qilishi lozim. Ushbu monitoring doirasiga atrof muhitni kuzatish, kimyoviy yoki radiaktiv ifloslanishning oldini olish, odamlarning uy va yovvoyi hayvonlardan foydalanish va ular bilan o‘zaro ta’sirlanishi natijasida kelib chiqadigan yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish ham kiradi.
Quyida atrof-muhit salomatligidagi eng muhim omillarga to‘xtalib o‘tamiz:
Havo tozaligi
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti hisob-kitoblariga ko‘ra, har yili 7 million kishi havo ifloslanishidan vafot etadi va dunyo bo‘ylab har o‘n kishidan to‘qqiz kishi yuqori darajada ifloslantiruvchi moddalarni o‘z ichiga olgan havodan nafas oladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, yurak xastaligi va yurak xurujidan vafot etgan kattalar o‘limining to‘rtdan bir qismi havoning ifloslanishi holatlariga to‘g‘ri keladi. O‘pka saratonidan vafot etganlarning 29%i va surunkali obstruktiv o‘pka kasalliklarining 43%i havo ifloslanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Radiaktiv chang atrof muhitning ifloslanishiga aniq ta’sir ko‘rsatadi. Uning global o‘lchamlari Chernobl va Fukusima fojealarida eng yomon ko‘rinishlarda namoyon bo‘ldi. Melodiy 1986-yilda Chernobl avariyasi Ukrainaning 20 ming kvadrat kilometr maydonini ifloslanishiga olib keldi va butun G‘arbiy Yevropada radiaktiv chang vujudga keldi. Yaponiyadagi Fukusima atom elektr stansiyasi 2011- yilning 12-martida atmosferaga radioaktivlikni chiqara boshlagan va u Tinch okeani orqali AQSHga 5-6 kundan so‘ng yetib borgan. Bu fojeaga o‘nlab yillar o‘tgan bo‘lsa ham olimlar hanuz Fukusima atom stansiyasidan chiqqan radiaktiv g‘uborlarning yangi-yangi turlarini kashf etmoqdalar.
Islom davlatida havodagi turli chiqindilar muammosini hal etish maqsadida, sanoat korxonalari havoni ifloslantiruvchi chiqindilar ishlab chiqargani bois aholi turar joylaridan olisda quriladi. Sanoat va qishloq xo‘jaligi obyektlari va boshqa ifloslantiruvchi manba’lar kuzatuv ostiga olinadi. Xususiy mulk yoki umumiy, davlat mulki bo‘lishidan qat’iy nazar bunday obyekt va insho’otlar tozalikka rioya qilish qonun-qoidalariga bo‘ysundiriladi. Davlat atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalar maxsus ruxsat berilgan hududlardan chiqib ketishiga yo‘l bermaydi. Bunday hududlarni mutaxassis olimlar belgilaydilar. Shunda atrof-muhit muvozanatiga eng kam miqdorda ta’sir qiladigan chiqindilar chiqarilishigagina ruxsat beriladi. Shuningdek, davlat sanoat chiqindilarini qayta ishlash va ularni qayta ishlatish uchun korxonalar qurishga e’tibor qaratadi. Qayta ishlash va foydalanishga yaroqsiz bo‘lgan chiqindilar chekka hududlarda utilizatsiya qilinadi, yo‘q etiladi. Aholini bunday chiqindilardan, ularning zarar va xatarlaridan xalos etish uchun yangi, zamonaviy yo‘llarni ixtiro qilishlari uchun olimlar guruhi tashkil etiladi.
Atrof-muhit ifloslanishiga jamiyatga ta’sir ko‘rsatadigan qonunbuzarliklar sabab bo‘lgani bois Islom davlatida atrof-muhitga zararli chiqindilarni cheklash uchun zavod va fabrikalarni nazorat qilishdan muhtasib qozisi mas’ul bo‘ladi. Buning uchun u olimlar va atrof-muhit bo‘yicha mutaxassislardan yordam so‘rashi mumkin. Zavod va fabrika egalariga ruxsat etilgan chegaradan oshib ketishgan taqdirda intizomiy jazo choralarini qo‘llaydi. Ularni jazo choralari ham to‘xtata olmasa va ular artof-muhitni ifloslantirishda davom etishaversa, bunday zavod va fabrikalar yopib tashlanadi.
Tabiiy atrof-muxit ayniqsa, ifloslantiruvchi moddalar havo yoki suv yo‘llari bilan tarqagan bo‘lsa, davlat cheklovlari bilan chegaralanmaydi. Shuning uchun Islom davlati qo‘shni davlatlarga atrof-muhitni ifloslantirishlariga va Islom davlati yerlariga sanoat chiqindilarini tashlashlariga yo‘l qo‘ymasligi vojib bo‘ladi. Qo‘shni davlatlar tomonidan bu shartlarning buzilishi Islom davlatiga va uning subyektlariga tajovuz, deb xisoblanadi. Bu esa, Xalifaning qaroriga muvofiq ularga qarshi jihod va urush e’lon qilishni talab etadi.
Suvlarning sifati
Suv hayot manbai bo‘lib, u yer yuzining qariyb 70 % ini qamrab oladi. Alloh ta’olo marhamat qiladi:
أَوَلَمۡ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ كَانَتَا رَتۡقٗا فَفَتَقۡنَٰهُمَاۖ وَجَعَلۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ كُلَّ شَيۡءٍ حَيٍّۚ أَفَلَا يُؤۡمِنُونَ
“Kofir bo‘lgan kimsalar osmonlar ham, yer ham (avvaldan) to‘siq (ya’ni osmonlardan yog‘in yog‘mas, yerdan esa, biron giyoh unmas) bo‘lganini, bas, Biz ularni ochib yuborganimizni (ya’ni osmondan yog‘in yog‘dirib, yerdan giyoh undirganinimizni) va barcha jonli mavjudotni suvdan (paydo) qilganimizni ko‘rmadilarmi?!” [21:30].
Shunday bo‘lsa-da, inson anhorlarni, dengizlarni va yer osti suvlarini misli ko‘rilmagan tezlikda ifloslantirmoqda. Og‘ir metallar, zararli kimyoviy moddalar, mikroplastmassalar va odamlar va hayvonlar chiqindilaridan kelib chiqadigan bakteriyalarlar va xatto radiaktiv iztoplar — bularning barchalari suvlarimizni ifloslantirmoqda. Ichimlik suvlari vabo, tif, shijella, koliform 0157 viruslaridan doimiy ifloslanish xatariga duchor bo‘lmoqda. Gepatit A virusi ham ichimlik suvlariga tahdid solmoqda. Norovirus virusining cho‘milish suvlariga yuqishi ichak kasalliklarining tez-tez tarqalishiga olib kelmoqda. Ammo Proutuzua parazitlari Kretoposporium va Giardiyaga o‘xshab, xlorlash bilan davolashdan omon qolishi mumkin. Parazit qurtlar shistozomiazni keltirib chiqaradi. Ichimlik suvi yana zavodlardan, qishloq xo‘jaligi o‘g‘itlari oqimidan, oqava suvlardan ham kimyoviy ifloslanish xatariga duchordir. Xatto quduq suvlari ham mishyak kabi zaxarli elementlar bilan ifloslanishi mumkin. Jahon Sog‘liqni saqlash Tashkilotining 2019-yildagi xisobotiga ko‘ra, kamida milliard shaxs chiqindilar bilan ifloslangan suv manba’laridan foydalanadilar va har yili 485 000 kishi ifloslangan ichimlik suvidan paydo bo‘lgan diareya sababli hayotdan ko‘z yumadi.
Darhaqiqat, Islom suvlarning sifatini va ularning tozaligini muhofaza etishga buyurdi. Suv manbalarini ifloslantirishdan qattiq ogohlantirdi. Muoz ibn Jabal raziyallohu anhu rivoyat qiladi. Rasululloh sallollohu alayhi va sallam marhamat qiladilar:
اتَّقوا الملاعنَ الثلاثَ : البَرازُ في الموارِدِ ، و قارِعَةِ الطَّريقِ ، و الظِّلِّ
“Uch la’natlangan joydan extiyot bo‘linglar; ommaviy boyliklar ustida, yo‘l o‘rtasida va odamlar o‘tiradigan soyada hojat chiqarishdan extiyot bo‘linglar”. Hokim “Al-Mustadrok” da rivoyat qilgan va isnodi sahih hadis degan. Rasululloh sallollohu alayhi va sallam yana marhamat qiladilar:
لا يَبُولَنَّ أحَدُكم في الماء الدَّائِم الذي لا يجْرِي، ثمَّ يَغتَسِل مِنه
“Birortangiz keyin o‘zi g‘usl oladigan oqar suvga xargiz bavl qila ko‘rmasin”. Muslim o‘z “Sahih”ida rivoyat qilgan. Ibn Mojja Jobir ibn Abdulloh raziyallohu anhudan rivoyat qiladi. Aytadilarki;
أمرنا النبي صلى الله عليه وسلم أن نوكي أسقيتنا، ونغطي آنيتنا
“Nabiy sallollohu alayhi va sallam bizlarni meshqoplarimiz og‘zilarini yopib qo‘yishga va idishlarimizni o‘rab qo‘yishga buyurdilar”. Bundan idish va meshqoplardagi suvlarni saqlash ko‘zda tutilgan. Shuning uchun Islom davlati suv manba’larini toza saqlashga ahamiyat berishi, ichimlik suvlarining sifatini hamda ularning ifloslantiruvchi moddalardan xalosligini tekshirib turishi lozim. Buning uchun davlat suv omborlarini quradi. Suvni har-hil kirliklardan tozalaydigan labaratoriya inshoatlarini bunyod qiladi. Chunki boshliq – imom – o‘z xalqidan mas’uldir. Zarar berish ham, zarar ko‘rish ham yo‘q, degan, keng tarqalgan shar’iy qoida asosida yuriladigan bo‘lsa hamda umumiy ichimlik suvlarini ifloslantirishni harom qiladigan sobiq hadisi shariflarni amalga tatbiq etiladigan bo‘lsa, suv butun musulmonlarning mulkidir. Islom davlatidagi hasaba idorasi suvlarni va ularning tozaligini kuzatib boradi. Suv manba’lrini ifloslantirayotgan shaxslarga, korxona va tashkilotlarga nisbatan ularning jinoyat va qonunbuzarliklariga chek qo‘yadigan jazo choralarini ko‘radi. (davomi bor).