Xalifalik harakatining yuz yillik xotirasidan olingan saboqlar
1919-1924 yillar Hindistonda bo‘lib o‘tgan va Xalifalikni himoya qilish uchun tashkil qilingan Xalifalik harakatining yuz yillik xotirasidan olingan saboqlar
Abdulfattoh ibn Foruq – Hindiston
Ummat boshdan kechirgan eng katta musibatlardan biri Xalifalikning qulatilishi bo‘lib, bu voqea hijriy 1342 yil 28 rajab, (milodiy 1924 yil 3 mart)da sodir bo‘lgan edi. Shu paytdan boshlab Allohning shariatiga amal qilish to‘xtadi va Qur’on hukmlari jamiyatda tatbiq etilmaydigan bo‘ldi. Shu kundan boshlab Ummat o‘z himoyachisini yo‘qotdi va kofir mustamlakachilardan iborat bo‘rilarga o‘lja bo‘lib qoldi. Lekin Xalifalik parchalanganiga qarshi islomiy olamning turli joylarida natijasiz qo‘zg‘olonlar bo‘lib o‘tdi. Chunki musulmonlar olamni Xalifaliksiz va Allohning hukmlaridan xoli tarzda tasavvur qila olmas edilar. Shuningdek, ular Xalifalik o‘rnini demokratiya va ilmoniylik egallashini xayollariga keltira olmas edilar. Bu kun musulmonlar tarixida eng qora kun bo‘ldi va Xalifalik parchalanishiga qarshi Ummatning ovozi ko‘tarildi. O‘sha ovozlarning eng ko‘zga ko‘ringani Hindiston yarim orolidagi (Xalifalik harakati) bo‘lib, uni aka-uka janob Muhammad Ali Javhar va janob Shavkat Alilar 1919 yilda tashkil qilishgan edi. Ular o‘sha paytda Britaniyaning Usmoniy Xalifalikni parchalash to‘g‘risidagi rejasini sezishgan edi. Biz ushbu maqolada Ummatning mana shu buyuk harakatdan olgan saboqlari haqida aytishni xohladik.
a) Xalifalikning farzligi:
Xalifalik Islom asoslaridan biridir. Musulmonlar Islom tarixining 1400 yillik vaqti mobaynida Xalifalik Islomdagi buyuk farz deb hamda Xalifaliksiz yashash Islomni urf-odat va ruhiy tuyg‘ularga cheklab qo‘yadi deb tushunishdi. Darhaqiqat, Hindiston yarim orolidagi musulmon ulamolar Xalifalik Islomdagi asosiy farz deb hisoblashgan. Shoh Valiyyulloh Dehlaviy (1703-1762) ushbu ko‘zga ko‘ringan ulamolardan biri bo‘lgan edi. Turli mazhablardagi musulmonlar u kishini hurmat bilan tilga oladilar. Shoh Valiyyullohning (Alloh u kishini rahmat qilsin) mashhur ishlaridan biri «Xalifalik nizomlarining sirini ochish» kitobi bo‘lgan edi. Zero, Shoh Valiyyulloh bu kitobda Xalifalik Islomda markaziy masala ekanini chuqur yoritgan. Valiyyulloh ushbu kitobda Xalifalikni shunday ta’riflaydi: «Xalifalik diniy ilmlarni tiriltirish orqali dinni tiklash, Islom ruknlarini tiklash, jihod qilish va unga aloqador armiyani tayyorlash, jang qilish, o‘ljalarni bo‘lish, sud ishlarini tiklash, jazo choralari, zulmlarni ko‘rib chiqish va ma’rufga buyurib, munkardan qaytarish hamda bu ishlarning barchasini Payg‘ambarimizning vakili sifatida ado etish uchun umumiy rahbarlikdir». Darhaqiqat, Xalifalik harakatidagi ko‘zga ko‘ringan a’zolar va tashkilotchilar ilm merosini Shoh Valiyyulloh Dehlaviydan hamda janob Mavdudiy kabi mufakkir, siyosatchi, islohotchilardan va so‘fi va salafiylardan o‘rganishdi.
b) Islomda birodarlik:
Bugungi Vestfaliya davlati andozasi bo‘yicha valo va baro (do‘st va dushmanlik) bir yurtdagi vatandoshlar o‘rtasida bo‘ladi. Ammo Islom vatanparvarlik chegaralaridan ancha yuksak dindir hamda do‘stlikni Islom fikrlari va tushunchalari bilan uyg‘unlashtiradi. Bu haqida Payg‘ambarimiz ﷺ shunday deydilar:
«مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى»
«Mo‘minlar o‘zaro do‘stlik, rahm-shafqat va hamdardlikda xuddi bitta tanaga o‘xshaydilar. Chunki tananing biror a’zosiga shikast etsa, uning boshqa joylarida ham bedorlik va isitmani paydo qiladi». Buxoriy rivoyati. Bugun musulmonlar buzuq vatanparvarlik tushunchasi bilan adashib yurgan bo‘lsa, Xalifalik bitta hokim, ya’ni xalifa soyasi ostida Islomdagi birodarlikni gavdalantirgan edi. Dehlida musulmonlarga qarshi bo‘lgan hujum Turkiyada musulmonlarga bo‘lgan hujumdan farq qilmaydi. Musulmonlarda reaktsiya bir xil bo‘ldi. Ammo Rosululloh ﷺ Islomiy Ummatni bitta tanaga o‘xshatgan ekan, din va dunyodagi musibatlarga qarshi reaktsiya qanday bo‘lishi kerak?! Darhaqiqat, birinchi jahon urushi Usmoniy Xalifalikka ulkan zararlar olib keldi. Natijada, musulmon birodarlarini qo‘llab-quvvatlash uchun Hindistonda qo‘zg‘olon bo‘ldi. Bu Islomda birodarlik borasidagi haqiqiy tushunchaning tabiiy in’ikosi edi. Makka aslzodasining Usmoniy Xalifalikka qarshi isyon ko‘targani haqidagi xabar Hindistonga etib borgach, u erdagi birodarlar ushbu xabarni yolg‘on deb o‘ylab, unga ishonishmadi. Xalifalikning butun Hindiston kengashi o‘z yig‘ilishida Hindiston qo‘shinlari Turkiyaga qarshi urushda Britaniya hukumatiga xizmat qilishdan bosh tortishi lozim, chunki musulmon kishi o‘z birodariga qarshi qurol ko‘tarishi haromdir, deya e’lon qildi.
Islomiy siymoni (o‘zlikni) asrash:
Hindiston Xalifalikning bir qismi edi. Britaniya 1857 yili uni mustamlaka qilib oldi. Shundan so‘ng u erdagi musulmonlar Britaniyaga qarshi isyon ko‘tarishdi. Ayni paytda u erda Britaniyani quvib chiqish uchun vatanparvarlik uyushmalari tashkil etildi. (Hindiston Milliy Kongressi o‘sha uyushmalarning eng ko‘zga ko‘ringani bo‘lib, 1885 yili tashkil topdi. Britaniyaga qarshi boshlangan ushbu ikki frontning ichida musulmonlar Britaniyaga qarshi ko‘proq jang qilishdi. Chunki musulmonlar Hindistonni Islom diyori va Xalifalik viloyati bo‘lib qolishini istashar edi. Shuning uchun Hindiston ahli islomiy o‘zlikni mahkam ushlab va ortga qaytmay sabot bilan turdi. Darhaqiqat, (Hindiston Milliy Kongressi) harakati ham Xalifalikka chaqirayotganlarni qo‘llab-quvvatlashdi. Chunki ular musulmonlarning qo‘llab-quvvatloviga erishish va ularning o‘z milliy harakatlari sari yurgizishning yagona yo‘li mana shu deb hisoblashdi. Musulmonlar esa, Britaniya bosqinchilariga qarshi kurashda hindlar bilan birga faoliyat qilishar ekan, o‘zlarining islomiy o‘zligi va Islom tushunchalaridan voz kechishmadi. Chunki hindlar bilan bo‘lgan hamkorlik Islomga dushman bo‘lmagan g‘ayrimusulmonlar bilan siyosiy ittifoq tuzish va do‘stona aloqalar o‘rnatish joiz, degan fatvo asosida bo‘lgan edi. Fatvoda yana musulmonlarning etakchiligi kofir qo‘lida bo‘lmasligi lozimligi haqida ta’kidlangan edi.
Musulmonlarning Xalifalik asosida birlashishi:
Turli mazhab vakillaridan iborat musulmonlar Xalifalik harakati a’zolariga aylanishdi. Janob (Abul Kalom Ozod) zohiriya mazhabidan bo‘lib, boshqa usul ulamolari bilan birga Xalifalikni asrash uchun kurashga otlandi. Bu ulamolar faqat Xalifalik orqaligina tatbiq etish mumkin bo‘lgan Allohning hukmlarini asrab qolishdek hayot mamot masalasi uchun kelishmovchiliklarini tashlashdi. Yana bir ko‘zga ko‘ringan olim, janob (Mahmud Hasan) Dyubandiy mazhabidan bo‘lib, 1920 yil Malьta qamoqxonasidan qaytgach, Xalifalik harakatiga qo‘shildi. Bu erda yana bir ko‘zga ko‘ringan a’zo bo‘lib, mashhur «Faranjiy Maxal» madrasasi vakili janob (Abdulboriydir). Janob Abdulboriy so‘filik mazhabidan bo‘lib, 1911 yili (Avtar Pradesh)lik sheriklari bilan Turkiya uchun mablag‘ yig‘ishda ishtirok etgan edi. Shuningdek, u mana shu faoliyatdagi ikki birodari (ikkalasining ismi ham Ali bo‘lgan edi) bog‘lanib, shundan keyin ushbu Xalifalik harakatiga a’zo bo‘ldi. Xalifalik harakatida (Amir Ali) kabi shia mazhabi ulamolari ham ishtirok etgan. Zero, ular kelishmovchiliklarni tashlab, ahli sunnaga qo‘shilishdi va o‘zlari bosh ustiga deya bay’at qilishgan Usmoniy Xalifalikni asrab qolish uchun harakat qilishdi. Xalifalik harakati Hindiston yarim oroli va uning aksar viloyatlarida tarqaldi. (Kirla) viloyatidan bo‘lgan (Ali Misliyor) ham harakatdagi faol kishilardan edi.
Siyosat dinning ajralmas qismidir:
Islomda siyosiy tushunchalar mavjud emas, degan narsa ilmoniylikning musulmonlarga keltirgan halokatli ta’siri bo‘ldi. Holbuki, Hindiston musulmonlari tarixida bu kabi tushuncha bo‘lmagan edi. Zero, Xalifalik harakatida siyosiy fikrlarning ta’siri katta bo‘lgan edi. Chunki siyosat dinning ajralmas bo‘lagidir. Bu haqda Rosululloh ﷺ shunday deydilar:
«كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمُ الأَنْبِيَاءُ، كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ، وَإِنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي، وَسَيَكُونُ خُلَفَاءُ فَيَكْثُرُونَ. قَالُوا: فَمَا تَأْمُرُنَا ؟قَالَ: فُوا بِبَيْعَةِ الأَوَّلِ فَالأَوَّلِ، أَعْطُوهُمْ حَقَّهُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ سَائِلُهُمْ عَمَّا اسْتَرْعَاهُمْ»
«Banu Isroilga payg‘ambarlar siyosat yurgizardi. Qachon bir payg‘ambar halok bo‘lsa, ortidan boshqa bir payg‘ambar kelardi. Mendan keyin esa, payg‘ambar bo‘lmaydi, xalifalar bo‘ladi va ular ko‘payib ketadi. Shunda: bizga nimani buyurasiz? – deyishgan edi, aytdilarki: birinchisining, faqatgina birinchisining bay’atiga vafo qilinglar va ularning haqlarini beringlar. Zero, Alloh ulardan fuqaroni qanday boshqarganlari haqida so‘raydi». Janob (Abul Kalom Ozod) o‘zining «Hilol» nomli mashhur jurnalida aytadi: «Dinni siyosatdan ajratmoqchi bo‘lgan musulmon murtaddir. Lekin u jim harakat qiladi». (Mahmud Hasanning shogirdlaridan biri, muftiy (Kifoyatulloh) musulmonlar robitasi huzurida qilgan xutbasida shunday degan edi: «Haqiqiy musulmon din va siyosatni bir-biridan ajralgan alohida narsa deb hisoblamaydi».
Xalifalik yo‘lida qurbon bo‘lish:
(Bi Ummon) ismli bir ayoldan urdu tilida bir iqtibos qolgan. Bu ayol ikki Alining onasi bo‘lib, o‘z o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, hayotingni Xalifalikka bag‘ishla» degan edi. U o‘zi ham Islomni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lib, mana shu ish uchun qamalgan ayoldir. Zero, u o‘z o‘g‘illariga: «Ey o‘g‘illarim, Islomni kuch bilan ushlang, agar Islom yo‘lida joningizni qurbon qilish kerak bo‘lsa, uni ayamang». Uning o‘g‘illari onasining so‘zlaridan kuch olib, Islomdagi taqdiriy masala, ya’ni Xalifalikni asrab qolish harakatida oldingi saflarda yurishdi. Alloh Taolo (Bi Ummon) va uning ikki solih farzandi janob Muhammad Ali va janob Shavkat Alini o‘z rahmatiga sazovor qilsin. Ey Allohim, duolarimizni qabul et!.
Taniqli olim (Mahmud Hasan) Usmoniy Xalifalikni asrab qolish uchun shogirdlarini yig‘di. Uning harakati Xat ut-Tahrir nomi bilan mashhur bo‘ldi. Shuning uchun Britaniya uni Makkaga tashrif buyurgan payt, Sharif Husaynning xiyonatini qo‘llab-quvvatlamagani sababli qamoqqa tashlagan edi. Mahmud Husayn uch yil Maltadagi qamoqxonada o‘tirdi va og‘ir qiynoqlar ortidan vafot etdi. Odamlar uni yuvish va kafanlash paytida ruhiy larza (shok holati)ga tushib qolishdi. Chunki u kishining tanasida na go‘sht va na yog‘ qolgan edi. U Malta qamoqxonasida o‘tirgan paytda uni qizigan temir yo‘l relьesi ustiga yotqizishib : «Ey Mahmud Hasan, Britaniya foydasiga fatvo chiqar» deyishgan edi. Shunda u og‘rig‘i pasayib, es-hushiga kelgach: «Ey Britaniyalik, men Bilol merosxo‘rlaridanman. Agar terimni shilib olsang ham, hech qachon Britaniya foydasiga fatvo chiqarmayman», degan edi.
Siyosiy ong etishmasligining xatari:
Xalifalik kengashi mablag‘larni yig‘ib, 1921 yili Turkiyadagi xoin Mustafo Kamol rahbarligidagi Anqara hukumatiga yubordi. Chunki kengash uning xoinligini bilmas edi. Xalifalik harakati a’zolari Mustafo Kamol Xalifalikni qulatganidan keyin uning xiyonatini bilishdi. Xoin Mustafo Kamol ilmoniylik, liberalizm va vatanparvarlik fikrlari asosida tashkil topgan Turk yoshlari harakati hamda Birdamlik va Taraqqiyot kengashi fikrlaridan ta’sirlangan edi. Zero, Kamol Usmoniy Xalifalikni ichkaridan emirish va milliy o‘zlik asosidagi demokratik davlatni tiklash uchun Britaniya bilan til biriktirgan edi.
Mustafo Kamol 1921 yili Anqarada parallel davlat tikladi. So‘ng xalifani Britaniyaning malayi deya ayblab, unga qarshi jamoatchilik fikrini paydo qilishga harakat qildi. O‘zini esa, musulmonlarning xaloskori va Britaniyaning dushmani qilib ko‘rsatdi. Holbuki, u Islom va musulmonlarning dushmani bo‘lib, turk millati va ilmoniy liberalizm kabi kufr fikrlariga ishonar edi. Shunday ekan, faqat siyosiy onggina Ummatni kufr rejalaridan xalos etadi hamda Islom va musulmonlarning dushmanlarini tanib olishiga imkoniyat yaratadi. Shuning uchun musulmonlarda «Vojib nima bilan ado topsa, o‘sha narsa ham vojibdir», degan shar’iy qoidaga ko‘ra, siyosiy ong bo‘lishi vojibdir.
Xotima: Musulmonlar Xalifalikni qutqarish uchun harakat qilgan ushbu buyuk harakat oldida hamon qarzdordirlar. Bu erda xolis va kamtar musulmonlar Islomni asrab qolish uchun olib borgan kurashlaridan namunalar mavjud. Shuning uchun biz Hindiston yarim orolida yashab o‘tgan buyuk ulamolarimizning kurashlari haqida fikrlashimiz va islomiy olamda Payg‘ambarlik minhoji asosidagi ikkinchi roshid Xalifalikni tiklash uchun harakat qilishimiz lozim. Shuningdek, Ummat insonlarni demokratiya va ilmoniylik zulmatlaridan Islom adolatiga chiqarishi uchun uni o‘zining loyiq o‘rniga qaytarishimiz lozim. Alloh Taolo aytadi:
وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَٰكُمۡ أُمَّةٗ وَسَطٗا لِّتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِ وَيَكُونَ ٱلرَّسُولُ عَلَيۡكُمۡ شَهِيدٗاۗ
«Shuningdek (ya’ni haq yo‘lga hidoyat qilganimiz kabi), sizlarni boshqa odamlar ustida guvoh bo‘lishingiz va payg‘ambar sizlarning ustingizda guvoh bo‘lishi uchun o‘rta (adolatli) bir ummat qildik» [Baqara 143]
Aziz birodarlar! Hizb ut-Tahrir oltmish yildan beri Payg‘ambarlik minhoji asosidagi ikkinchi roshid Xalifalikni barpo etish orqali islomiy hayotni qayta boshlash uchun tinmay kurashmoqda. Shuning uchun birinchi amirimiz Shayx Taqiyyuddin Nabahoniy (Alloh u kishini o‘z rahmatiga olsin)ning ijtihodi orqali o‘zgarmay hamda yo‘ldan adashmay harakatimizni davom ettiraylik. Darhaqiqat, bu karvon Shayx Taqiyyuddin bilan boshlandi va islomiy olamdagi tog‘utlar taxtlarini titratdi. Hizb ut-Tahrirning a’zolari zolim tog‘utlar zindonlarida og‘ir qiynoqlarga giriftor bo‘lishdi. Lekin bu azoblar yigitlarning azmu qarorini yanada kuchaytirdi va Islomni tiklash uchun qilayotgan faoliyatlarini yuksaltirdi. Rosululloh ﷺ shunday degan edilar:
«أَفْضَلُ الْجِهَادِ كَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ»
«Eng afzal jihod zolim sulton huzurida aytilgan haq so‘zdir». Abu Dovud, Termiziy va Ibn Mojjalar rivoyat qilishgan.
Aziz birodarlar! Bir asr muddat vaqt o‘tibdiki, er yuzida Allohning hukmlari tatbiq etilmayapti. Darhaqiqat, Ummat etim bo‘lib, kofir davlatlar o‘ljasiga aylangan. Shuningdek, islomiy olamdagi Ummat ustidan malay hokimlar o‘z hukmini o‘tkazmoqda. Bu buyuk Ummatga qarshi jinoyat va zulmlar ko‘paydi. Shuning uchun biz Rosululloh ﷺ ning:
«إِنَّمَا الْإِمَامُ جُنَّةٌ يُقَاتَلُ مِنْ وَرَائِهِ وَيُتَّقَى بِهِ»
«Imom qalqondir. uning ortida turib jang qilinadi va himoyalaniladi», degan hadisini yoddan chiqarmasligimiz lozim.
Ey musulmonlar! Shariat xalifa tiklash uchun ruxsat bergan uch kunlik muhlat tugagan. Shuning uchun musulmonlar uzoq paytdan beri gunohga botib kelmoqda. Hadisda kelgan xalifaga bay’at qilish vojibligining vaqti keldi. Rosululloh ﷺ bu haqda shunday degan edilar:
«مَنْ خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ لَقِىَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لاَ حُجَّةَ لَهُ. وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِى عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»
«Kim itoat qilishdan bosh tortsa, qiyomat kuni Allohga hujjatsiz yo‘liqadi. Kim bo‘ynida bay’at bo‘lmagan holda o‘lsa, johiliyat o‘limini topadi».
Ey aslzoda Ummat! Payg‘ambarlik minhoji asosidagi ikkinchi roshid Xalifalikning qaytish zamoni keldi va Rosululloh ﷺ bashorati ro‘yobga chiqishiga oz vaqt qoldi. Shunday ekan, asl kurashning bir qismi bo‘lish va siz orqali Payg‘ambarimizning bashorati ro‘yobga chiqishi uchun yaxshilikka shoshiling. Zero Rosululloh ﷺ:
«ثُمَّ تَكُونُ خِلاَفَةً عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ»
«So‘ngra payg‘ambarlik minhoji asosida Xalifalik bo‘ladi», deganlar.
Al-va’y jurnalining 405 sonidar olindi