بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Savolga javob
Kipr masalasidagi oxirgi hodisalar
Savol: Kipr boʻyicha muzokaralar 2017 yil 20 yanvar juma kuni yakunlandi. Bu muzokaralar 2017 yil 18 yanvarda qayta boshlangan edi… Bu muzokaralar 2013 yildan boshlab bir joyda tebranib, 2014 yil noyabrdan boshlab butunlay toʻxtab qolgan edi… 2015 yil may oyida yana boshlanib, 2016 yil oxirlarigacha bir toʻxtab va bir uzilib davom etdi… 2017 yil 9 yanvarda esa Kiprni qayta birlashtirish boʻyicha muzokaralar Jenevada kiprlik turklar rahbari Mustafo Akinji va uning kiprlik grek hamkasbi Nikos Anastasiadis ishtirokida hayratda qoldiradigan darajada kuchli tarzda qayta boshlandi. Shundan keyin bu muzokaralarga Kiprda tinchlikni taʼminlovchi uch davlat: Turkiya, Gretsiya va Yevropa Ittifoqi tomonidan Britaniya qoʻshildi… Kipr masalasida muzokaralarning bunday faol tarzda qayta boshlanishiga sabab boʻlgan qanday hodisalar bor? Kipr masalasini qanday hal qilish kutilmoqda? Alloh sizga yaxshilikni mukofot qilsin.
Javob: bu soʻrovlarga javob berish uchun bu masalaning turli (mahalliy, regional va xalqaro) qirralarini, soʻngra chigal (mahalliy, regional va xalqaro) tomonlarni koʻrib chiqamiz… Shunda bunday faol harakatlanishga sabab boʻlgan yangiliklar ayon boʻladi va ana shundan keyin bu masalaga oid kutilayotgan yechimni Alloh izni ila koʻra olamiz:
Birinchi: mahalliy tomonlar:
Kipr krizisida parda ortida turgan mahalliy jihat kiprlik musulmon turklar bilan kiprlik rumlar oʻrtasidagi hokimiyat ustidagi kurashdir. Yakka hokim boʻlib olib musulmon turklarni davlat idoralaridan haydash uchun kiprlik rum millatchilar 1963 yilda Akritas plani deb atalgan rejani ishlab chiqishgan edi. Unda turklarni ular egallab turgan mansablardan chetlatib Gretsiya bilan birlashishga zamin tayyorlash rejalashtirilgan. Shundan keyin musulmonlardan qonli oʻch olish amaliyoti boshlandi. Qirgʻinlar, majburiy koʻchirib yuborish va mol-mulklardan mahrum qilish kiprlik rumlar Gretsiya bilan birlashish uchun yurgizgan siyosat boʻldi. Bunda Britaniyaning ham qoʻli bor edi, albatta. Shuni eslatib oʻtish kerakki, bu orolning oʻsha vaqtdagi haqiqiy hokimi va bu orolda ikki eng yirik harbiy bazaga ega Britaniya 1960 yilda orolga mustaqillikni berdi, buning uchun kiprlik greklarga “Enozis” nomli Gretsiya bilan birlashish gʻoyasidan voz kechish shart qilib qoʻyildi. Buning evaziga turklar ham oʻz navbatida “taqsim” nomli Turkiya bilan birlashish gʻoyasidan voz kechishlari shart edi. 1967 yilga kelib amaliy boʻlinish oroldagi hukmron pozitsiya boʻlib qoldi va kiprlik rumlar bilan kiprlik musulmon turklar oʻrtasidagi dushmanlik holati yuzaga chiqib qoldi.
Ikkinchi: regional tomonlar:
Gretsiya kiprlik greklar ortida turib ularni toʻliq qoʻllab-quvvatladi va bu orolni oʻziga qoʻshib olish rejasini tuza boshladi. Bunga qarshi Turkiya musulmonlarni qaysidir darajada qoʻllab-quvvatladi. Bu ikki davlat Kiprdagi mahalliy boʻlinish holatini oziqlantiradigan regional kuchlar boʻlib qoldi. 1974 yilda grek harbiylari kengashi Kiprdagi harbiy toʻntarishni Amerikaning sekingina gijgijlashi bilan qoʻllab-quvvatladi. Toʻntarish yasaganlar orolning Gretsiyaga qoʻshilishi masalasini uzil-kesil hal qilmoqchi boʻlishdi. Agar turk armiyasining inglizlar buyrugʻi bilan aralashib orolning shimoliy qismini bosib olishi boʻlmaganida Kiprning Gretsiyaga haqiqatdan ham qoʻshilish amaliyoti boshlanishi kutilayotgan edi. Ana shundan keyin turk armiyasi musulmonlar uchun moʻljallangan va gohida dunyodan uzilib qolgan kichik boshpanalarni geografik jihatdan oʻzaro bogʻlangan bitta mintaqaga aylantirdi. Bu mintaqa maydoni 3.335 kv.km.dir. Yaʼni orol maydonining uchdan biridir. Lekin u faqat 210 ming odamni, yaʼni orol aholisining beshdan birini sigʻdira oladi, xolos. Bu ikki kuch, yaʼni Turkiya va Gretsiya Kiprga taʼsir oʻtkazuvchi regional kuchlardir. Lekin yahud vujudining ham taʼsiri bor. Lekin bu taʼsir maxfiy boʻlib, xavfsizlik masalasida va iqtisodiy sohalarda, xususan gaz boʻyicha kelishuvlarda mavjuddir.
Uchinchi: xalqaro tomonlar:
Britaniya bu orolni 1914 yilda, birinchi jahon urushi boshlanishida oʻziga rasman qoʻshib oldi. Oʻsha vaqtdan boshlab yaqin vaqtgacha Britaniya Kiprdagi kuchli xalqaro omil boʻlib keldi. 1960 yilda bu orolga mustaqillik bergach Britaniya shartnomalar boʻyicha rasman Kiprda tinchlik vaziyatini taʼminlovchi yagona xalqaro kuch boʻlib qolaverdi. Bundan oldin, 1955 yilda Britaniya ikki regional kuch: Turkiya va Gretsiyani Kiprda tinchlikni taʼmilovchi kuchlar sifatida qoʻshgan edi. Britaniyaning bu regional kuchlarni qoʻshishdan maqsadi Amerikaning Gretsiyadagi oʻz nufuzidan foydalanib Kiprni Gretsiyaga qoʻshib olishiga yoʻl qoʻymaslik edi. Shu maqsadda Britaniya oʻsha vaqtda oʻziga malay boʻlgan Turkiya “tayogʻi”ni Gretsiya “gʻildiragi”ga qoʻyib qoʻydi. Shu tarzda Britaniya oʻzining Kiprdagi ikkita harbiy bazasini saqlab qoldi. Bu ikki baza Britaniyaning olamdagi eng katta harbiy bazalaridan hisoblanadi. Chunki bu ikki harbiy bazada 24 ming askar, katta sondagi dengiz va havo kuchlari joylashtirilgan. Bu ikki baza bugun Britaniya mustamlakachiligining katta ramzi hisoblanadi. Britaniya 1954 yildagi Suvaysh urushida shu ikki bazadan turib qatnashdi. Shu ikki bazadan turib Britaniya yahud davlati bilan birgalikda uning 1967 yildagi urushida ishtirok etdi. 1991 yil va 2003 yilda Iroqni bosib olish urushlarida ham Britaniya shu bazalardan Amerika tomonida turib urushga kirdi. Shu ikki bazadan turib Britaniya josuslik amaliyotlarini amalga oshirmoqda va mintaqani nazorat qilmoqda. Shuning uchun demak Kipr xavfsizligi shu bugungacha Britaniya xavfsizligining bir boʻlagi boʻlib qolmoqda. Britaniya bu oroldan iqtisodiy jihatdan ofshor zona sifatida ham foydalanadi. Bu orol uzoqda joylashgan shunday orollar silsilasiga kiradi. Britaniya bunday orollardan hokimlarning xalqdan talab olgan pullarini, shirkatlarning soliq qonunlaridan qochgan pullarini, jinoyatchi mafiyalarning, xususan rus mafiyasi pullarini jalb qilish uchun foydalanadi. Shular sababli demak Kipr oroli inglizlar uchun bir oʻziga xos joydir. Shunday qilib demak Britaniya Amerikaning bu muhim mustamlakani Britaniyadan tortib olib unga merosxoʻr boʻlish uchun amalga oshirgan barcha aralashuvlarini oʻz tulkiligi bilan bartaraf qila oldi. Gretsiya Amerikaning Kiprga oʻz nufuzini oʻtkazish uchun “kuzir kartasi” edi. Lekin Britaniya Turkiya orqali va Kiprdagi malaylari orqali Amerikaning bu urinishini bartaraf qila oldi. Shuning uchun aytish mumkinki, Kipr masalasi xalqaro jihatdan oʻtgan yaqin oʻn yilliklar davomida Amerika tobelari bilan Britaniya tobelari oʻrtasidagi qaynoq kurash masalasi boʻlib keldi. Amerika Kiprga bu oroldan britan harbiy bazalarini chiqarib tashlab, uning oʻrnini oʻzi egallashi maqsadida koʻz tikdi. Bu maqsadini amalga oshirish uchun Amerika BMT harakatlarini vosita qilib oldi. Ammo Britaniya oʻz tulkiligi bilan Amerika qoʻygan toʻsiqlarni bartaraf qilishga qodir boʻlib qolaverdi va oʻz harbiy bazalarining turishini oqlash uchun Kiprning boʻlingan holda qoldirishga erishdi. Britaniya Amerikaning Kiprga toʻliq nufuzini oʻtkazish rejalarining amalga oshishiga yoʻl qoʻymadi… Britaniya Turkiyada Amerikaga malay boʻlgan hozirgi rejim oʻrniga oʻziga malay boʻlgan rejimni paydo qilish uchun toʻntarish yasashga urinib oʻzining Kiprdagi ikki harbiy bazasini saqlab qolish toʻgʻrisidagi maqsadiga uzil-kesil erishay deb qolgan edi. Garchi bu urinish barbod boʻlgan boʻlsa-da lekin u Turkiyadagi rejimga nisbatan Amerika va Britaniya tomonidan urilgan xatar bongi boʻldi va shundan kelib chiqib buning Kipr masalasiga taʼsiri boʻldi.
Toʻrtinchi: chigal tomonlar:
Mintaqaga taʼsir qilgan islomiy harakatlar:
Suriya qoʻzgʻoloni Amerikaning bu mintaqadagi siyosati uchun eng murakkab tugun boʻldi. Chunki Amerika bu qoʻzgʻolon xatarini shuncha uzoq yillar davomida yoʻq qila olmadi. Amerika oʻzining Eron va uning qurolli toʻdalari, Rossiya va uning harbiy kuchi, Turkiya va Koʻrfaz davlatlaridan iborat shuncha yugurdaklarini ishga solganiga qaramay, bu davlatlar bilan bogʻlanishi va ularning moliyaviy qoʻllab-quvvatloviga qaramay, Jeneva va xalqaro vakillarga qaramay bu qoʻzgʻolon xatarini yoʻq qila olmadi. Amerika oʻzining Suriyada Islom bilan kurashayotganini aniq tushundi. U Amerika siyosati uchun bu hajmdagi bir yangi tajriba edi. Bu tajriba Amerika sochini oqartirdi. Buni Obama 2016 yil 4 avgustda milliy xavfsizlik kengashi va Amerika mudofaa vazirligidagi harbiy qoʻmondonlar bilan oʻtkazgan yigʻinidan keyin oʻzi oʻtkazgan matbuot konferentsiyasida ochiq aytib: “Men boshimdagi oqargan sochlarning eng katta qismi Suriya boʻyicha oʻzim oʻtkazgan yigʻinlar sabab boʻlganiga tamoman ishonaman…”, dedi. (Rusiyal Yavm, 2016 yil 5 avgust).
Amerika va Gʻarb mintaqadagi islomiy harakatlarni jiddiy qabul qildi. Musulmonlarning oʻz davlatlarini tiklashga muvaffaq boʻlishlari Amerika va Gʻarbni bezovta qilgan bir qoʻrqinch boʻlib qoldi. Shuning uchun 30 ming askarlik turk armiyasining Kiprda qolaverishi ularga xatar tugʻdiradi. Chunki ular Xalifalikni tiklash uchun boʻlayotgan Islomiy harakatlarni jiddiy qabul qilishmoqda. Musulmon turk armiyasining bu orolda turishi esa uni yana asl holiga qaytaradigan nayzaning uchi boʻlishi mumkin. Zero bu orol xalifa Usmon G davrida fath qilinganidan boshlab bir Islomiy yurt boʻlib qolgan… Shuning uchun mustamlakachilar bu armiyani chiqarib yuborish va bu maqsadga erishish uchun muzokaralarni tezlatish zarur deb bilishadi.
Energetikaning yangi omili: bu omil bosib olingan Falastin sohillarida 2009 yilda tabiiy gaz zahiralari aniqlanganidan boshlab paydo boʻldi. Yahud vujudi undan 2013 yilda tijoriy maqsadda foydalana boshladi… Shundan keyin Gretsiya, Turkiya va Kipr ham oʻz navbatida yer osti boyliklarini qidirishga intila boshladi… bularning barchasi energiya omilini Kipr krizisining yangidan harakatga kelishi sabablaridan biriga aylantirdi va bu harakatga quyidagicha kuchli turtki berdi:
a) Oʻrta Sharq sohillarida aniqlangan gaz maydonlariga oid texnik maʼlumotlar bu joylarda gazning moʻl-koʻl zahirasi borligini koʻrsatib turibdi. Bu zahira Yevropaga gaz yetkazib berishlar turini koʻpaytirish uchun yetarlidir. Bu esa rus gaziga qaramlikni sezilarli ravishda kamaytiradi. Kipr prezidenti Nikos Anastasiadis hamda aloqalar, mehnat, qishloq xoʻjalik, resurslar va ekologiya vazirlari turli munosabatlarda “Kiprdagi gaz zahirasi Yevropaga oʻz energiya manbalari xilini koʻpaytirib Rossiyadan uzoqlashish imkonini berishi mumkin”, deb ochiq aytishdi. (Noon Post, 2014 yil 11 noyabr). “Gretsiya maʼmurlari Nikosiyaning janubiy sharqigacha choʻzilgan “Levitan” maydonida neft va gaz qidiruv ishlarini olib borishmoqda. Bu maydonda qazib olsa boʻladigan 1.7 milliard barrel neft va 122 milliard kub metr tabiiy gaz bor. Gretsiyaning bu xatti-harakatiga qarshi bir qadam sifatida Anqara Kiprdagi turk hukumati bilan shimoliy sohillarda neft qidirish boʻyicha kelishuvni imzoladi…”. (Dot Misr, 2015 yil 27 aprel).
b) Boʻgʻib tashlovchi iqtisodiy krizislardan qiynalayotgan Gretsiya va Kiprning greklar qismining har ikkalasi oʻz xazinasini Kipr sohillaridan qazib olinadigan gazdan keladigan daromadlar bilan va Gretsiyadan Yevropaga qarab yotqiziladigan quvurlar orqali oʻtadigan gazdan keladigan daromadlar bilan toʻlgʻazishni orzu qilmoqda. Gretsiyaning Kipr gazi va yahud vujudidan keladigan gaz Yevropaga oʻtadigan davlatga aylanishini orzu qilmoqda.
v) Lekin Gretsiya va Kipr greklarining hamda Yevropaning bu orzularini Turkiya deyarli tumandek tarqatib tashlamoqda. Chunki Turkiya Kipr sohillarida neft va gaz qidiruv ishlariga bevosita toʻsqinlik qilmoqda. Chunki Kiprning grek qismi Oʻrta yer dengizining sharqida energiya resurslarini qidirib topib ulardan foydalanish boʻyicha yahud vujudi bilan hamkorlikni boshladi deguncha Turkiya bu toʻgʻrida Gretsiya va Kiprga qarshi turishni boshladi va oʻzining dengiz nazoratini kuchaytirgani turdi. Energiya resurslarini qidirish ishlariga bevosita qarshi turib Turkiya bu qidiruv ishlari boʻyicha Kiprning turk qismi bilan kelishuv tuzdi. Bu kelishuv faqat dengiz mintaqasi boʻyicha tuzilibgina qolmay balki janubiy Kiprning Afrodita maydoniga yaqin janub mintaqasi boʻyicha ham tuzildi va Turkiya gaz qazib olish bilan tahdid qildi. Bu esa ikkala mamlakat oʻrtasida nizo chiqishiga olib keldi. Shuning uchun Turkiya neft va gaz qidiruv ishlariga yoʻl faqat Kipr masalasi muzokaralar olib borib Amerika loyihasi boʻyicha hal qilinsagina ochiladi va qidiruv ishlari faqat shu muzokaralar nihoyasiga yetganidan keyingina mumkin boʻladi deb bilmoqda… Turkiyaning bu pozitsiyasini turk prezidenti Erdogan eʼlon qilgan narsa ham tasdiqlab turibdi. Erdogan: “Kiprning grek qismi maʼmurlarining neft qidiruv ishlarini olib borishga zoʻr berib urinishidan maqsad kiprliklar oʻrtasida borayotgan muzokara amaliyotini buzishdir, xolos…”, deb bildirdi. (Dot Misr, 2015 yil 27 aprel). Yaʼni Turkiya gaz qazib olish va undan foydalanishni nihoiy yechimga bogʻliq masala qilib qoʻymoqchi, yaʼni taraflarni shu yechimga undamoqchi. Ayniqsa oxirgi paytlarda shunday boʻldi. Chunki taraflarning qazib olishga eʼtibori kuchaydi… Bularning barchasi qazib olishni hech bir nizosiz mumkin ishga aylantiradigan bir yechimga erishish uchun muzokaralar mavzusini tezlashtiradi.
Beshinchi: yuqorida aytilganlardan Kipr masalasi boʻyicha muzokaralarning yanada jadal va yanada tez borishiga undagan hodisalar ayon boʻlyapti. Bu hodisalar quyidagilardir:
Turkiyada harbiy toʻntarish yasashga boʻlgan urinish: bu urinishning Turkiya va mintaqadagi Amerika nufuziga boʻlgan tahdidi shu darajada ulkan boʻldiki, natijada Amerika prezidenti Obama bu urinish ortidanoq 2016 yil 16 iyulda Amerika milliy xavfsizlik kengashining shoshilinch yigʻinini oʻtkazdi. Bu yigʻin Amerikaning Turkiyadagi oʻz nufuziga qanchalik katta ahamiyat berishini koʻrsatdi. Chunki bu mamlakatning oʻz atrofidagi davlatlarga keng taʼsiri bor. Harbiy toʻntarish urinishi barbod boʻlgach prezident Erdogan mamlakatda favqulodda holatni eʼlon qildi va armiyani va davlat apparatini inglizlar tobelaridan tozalashga kirishdi. Bu tozalash hamon davom etmoqda. Bu tozalash amaliyotlaridan maqsad inglizlarning Turkiyadagi mavqeini zaiflashtirish va ularning qoʻlidan turk armiyasi qoʻmondonligiga taʼsir oʻtkazish “kartasi”ni olib qoʻyishdir. Maʼlumki Britaniya oʻziga Amerikaning Kiprda zarba berish harakatlarini shu “karta” yordamida bartaraf qilib keldi… Shunday qilib demak Kipr mavzusini Amerika rejalari boʻyicha, ayniqsa Annanning Kipr federatsiyasi degan rejasi boʻyicha hal qilishga nisbatan Amerika tutayotgan yoʻldan koʻproq yuriladigan boʻlib qoldi. Inglizlarning turk armiyasidagi odamlarini taʼqib qilish amaliyotidan keyin shunday boʻlib qoldi. Inglizlarning bu odamlari Amerikaning Kipr boʻyicha yechimiga toʻsqinlik qilib kelishayotgan edi va Britaniyaning Kiprdagi oʻz ikki harbiy bazasini saqlab qolishini qoʻllab-quvvatlab kelishayotgan edi… Inglizlarning bu odamlarini taʼqib qilish kuchaygan sayin Kipr boʻyicha muzokaralar Amerikaga yanada koʻproq foyda keltiradigan boʻlib qoldi.
Mintaqadagi Islomiy harakatlar: hozirgina aytib oʻtganimizdek Amerika va Gʻarb Xalifalikni tiklash uchun boʻlayotgan islomiy harakatlarni jiddiy qabul qilmoqda.. Turk musulmon armiyasining Xalifalik tiklangan paytda orolda boʻlishi esa bu orolni asl holiga – xalifa Usmon G davrida fath etilganidan boshlab aylangan bir islomiy yurt holiga – qaytaradigan nayza uchi boʻladi… Shuning uchun ham mustamlakachilar bu armiyani oroldan chiqarib yuborish zarur, bu maqsadga erishish uchun muzokaralarni tezlatish kerak, deb bilishmoqda…
Energiyaning yangi omili: tobora kuchayib borayotgan bu yangi omilga nazar tashlansa uning Kipr krizisi yechimini tezlatishga va koʻp narsalarni vaʼda qilayotgan bu iqtisodiy loyihaga toʻsiq boʻlayotgan narsalarni olib tashlashga iqtisodiy jihatdan taʼsir qiluvchi omil ekanligi ayon boʻladi. Shuning uchun ham Kipr krizisidagi barcha taraflarning manfaatlari bu krizis yechimini topishni, bu dengizdan iqtisodiy ulushlarga ega boʻlish va gazni yetkazib beruvchi quvurlarni yotqizish boʻyicha kelishuvga erishishni taqozo qiladigan boʻlib qoldi. Shundan kelib chiqib muzokaralar yanada jiddiy tarzda tezlashmoqda…
Oltinchi: mana shu omillar taʼsirida taraflar oʻtgan yil nihoyalanishi va 2017 yil boshlanishi bilan quyidagi tarzda faol harakatga keldi:
a) Kipr boʻyicha muzokaralarning birinchi raundi 2016 yil 7-11 noyabrda Shvetsariyadagi Mon Pelerin shahrida oʻtkazildi. Ikkinchi raund ham shu shaharning oʻzida 2016 yil 20-21 noyabrda oʻtkazildi. Ikkala raundda ham biron narsaga erishilmadi.
b) Kipr oroli boʻyicha biron siyosiy yechim topish maqsadida olib borilayotgan muzokaralarning uchinchi raundi BMT homiyligida 2017 yil 9 yanvarda Shvetsariyaning Jeneva shahrida oʻtkazildi. Muzokaralar asosan “Kipr iqtisodiy muammosi, Yevropa Ittifoqi, mulkchilik, immigratsiya, hokimiyatda ishtirok etish, yerlar, xavfsizlik va kafolatlar” degan 6 punkt boʻyicha bordi.
v) 2017 yil 10 yanvarda Kipr masalasidan manfaatdor taraflar Jenevada yana bir uchrashuv oʻtkazishdi. U yuqori martabali diplomatlar darajasida oʻtkazildi. Unda Kipr Turk respublikasi prezidenti Mustafo Akinji va Kipr grek respublikasi prezidenti Nikos Anastasiadis qatnashdi…
g) 2017 yil 12 yanvarda BMTning Jenevadagi qarorgohida Kiprdagi turklar yetakchisi Mustafo Akinji bilan uning kiprlik grek hamkasbi Nikos Anastasiadis oʻrtasida Kipr boʻyicha soʻzlashuvlar yakunlandi. BMTning Kiprdagi vakili Espen Bart Eyde biz oʻtgan uch kun davomida konstruktiv muhokamalarni olib bordik dedi. U qoʻshimcha qilib uzoq davr yechimsiz qolib kelgan koʻpgina muammolar hal qilindi va oldinga siljish yanada tezlashdi, dedi.
d) “Oʻz navbatida Kipr prezidenti juma kuni oʻtkazilgan matbuot konferentsiyasida siyosiy dialogda birinchi marta ulkan oldinga siljishga erishildi. Chunki haqiqiy muhim masalalar muhokama qilina boshladi, dedi”. (Rusiyal Yavm, 2017 yil 13 yanvar).
ye) 2017 yil 18-20 yanvarda muzokaralarning ikki raundi oʻtkazildi. Ana shundan keyin yakuniy bayonot chiqarildi. Unda quyidagilar kelgan:
“… BMT bosh kotibining Kipr boʻyicha maxsus maslahatchisi Espen Bart Eydening bildirishicha, ishchi guruhlar oʻz ishlarini tamomladi. Bu ishlarda kafolatlar mavzusi muvaffaqiyatli muhokama qilindi. Ishchi guruhlarning xavfsizlik va kafolatlar mavzularini barcha koʻlam-qirralari bilan muhokama qilganligi bildirildi… Aytishimiz mumkinki, xavfsizlik va kafolatlar mavzusi ikki kun davom etgan 4 yigʻindan keyin kelgusi bosqichga texnik hozirlik ishlari sifatida tasvirlandi… Shuni ham aytish kerakki, taraflar bir sammit oʻtkazishga kelishib olishdi. Bu sammitda taraflar nomidan kelgusi bosqichdagi oliy darajadagi vakillari qatnashadi. Bu esa Jeneva muzokaralarining uchinchi bosqichi besh davlat boshliqlari va vazirlari ishtirok etadigan sammit bilan davom etishini anglatadi. Shimoliy Kipr turk respublikasi prezidenti Mustafo Akinji va rumlar yetakchisi Nikos Anastasiadisning beshlik konferentsiyasining siyosiy majlisiga taalluqli mavzularni muhokama qilishi ham kutilmoqda. Bu mavzular ikkala yetakchi joriy yilning 26 yanvarida Nikosiyada oʻtkazadigan uchrashuv chogʻida muhokama qilinadi… Konferentsiyada Turkiya nomidan tashqi ishlar vazirligi vakili oʻrinbosari elchi Ahmad Muxtar Gun boshchiligidagi delegatsiya qatnashadi. Orolning turk qismi nomidan esa muzokarachi Oʻzdil Nami boshchiligidagi delegatsiya qatnashadi. Bosh vazir oʻrinbosari Tugrul Turkesh Jenevada Kipr boʻyicha muzokaralar doirasida mavjud boʻlib turgan ishchi guruh ishlari haqida maʼlumotlar olish uchun Jenevaga bordi. Kipr boʻyicha muzokaralar asosiy 6 punktdan iborat boʻladi. Ular: iqtisod, Yevropa Ittifoqi, mulkchilik, idora, hokimiyatni oʻzaro taqsimlash, yerlar, xavfsizlik va kafolatlardir…”. (TRT arabiy, 2017 yil 20 yanvar).
Yettinchi: endi Amerika va unga malay turk rejimi harakat qilayotgan kutilayotgan yechim haqida aytadigan boʻlsak, u koʻproq Kiprda federativ davlat shaklida boʻlishi ehtimoli kuchliroqdir. Bu ish Britaniyaning Kiprdagi ikki bazasini yoʻq qilib BMT orqali va Amerika qoʻllab-quvvatlovi bilan shu davlat tiklanishi uchun birinchi qadam sifatida boʻladi. Kipr boʻyicha bu yil boshlanishi bilan amaliy tarzda boshlangan muzokaralar toʻlqinidan koʻzlangan asosiy maqsad mana shudir. Bu yechim tinchlikni kafolatlovchi davlatlar: Britaniya, Turkiya va Gretsiya missiyasini bekor qilishni talab qiladi. Bekor qilish natijasida turk armiyasi va grek askarlari oroldan chiqib ketadi, tabiiyki Britaniyaning ikki harbiy bazasi ham chiqib ketadi. Amerika uchun eng muhimi mana shudir.
Lekin bu yechimga toʻsqinlik qiladigan baʼzi toʻsiqlar bor. Ularning orasida taʼsir qiluvchi amaliy toʻsiqlar bor. Ularni qisqa vaqt ichida yengib oʻtish oson kechmaydi… Ularning orasida taʼsiri kamroq ikkinchi darajali toʻsiqlar ham bor boʻlib ulardan maqsad muayyan gʻarazlarni oqlab koʻrsatishdir. Shuning uchun ularni yengib oʻtish mumkin…
Taʼsir qiluvchi asosiy toʻsiqlarga kelsak, ular Britaniyaning oroldagi mavjud ikki harbiy bazasidan chiqib ketishidir. Bu ikki baza Akrotiri va Dekeliyadir. Akrotiri bazasi Kiprning janubiy gʻarbida joylashgan. Dekeliya bazasi esa orolning sharqida joylashgan. Bu ikki harbiy baza Britaniya uchun oʻta muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun Britaniya oʻzining bu ikki bazada qolishiga monelik qilishi mumkin boʻlgan yechimni bekor qilishda kuchini hech ayamaydi… Shu maqsadda Britaniya yechimni ayyorlik bilan boʻyin tovlash uslublari bilan kechiktirishga yoki unga toʻsiq qoʻyishga urinmoqda. Masalan Britaniya Amerika yechimini qabul qilish uchun oʻzining bu ikki bazada qolishini shart qilib qoʻymoqda. Britaniya Amerikaning buni qabul qilishi oʻta qiyin ekanini yaxshi tushunadi. Ayniqsa Britaniya oʻzining Turkiya ichkarisidagi yugurdaklaridan koʻpini – Erdogan armiya va davlat apparatining qolgan qismlarida oʻtkazgan oxirgi tozalash amaliyotlaridan keyin – yoʻqotgani uchun, oqibatda Kipr masalasida ham oʻzini qoʻllab-quvvatlaydigan yugurdaklaridan ayrilgani uchun buni yaxshi tushunadi. Bunga shubha yoʻq.
Boshqa toʻsiqlar esa turk armiyasining Kiprdan chiqib ketishiga oid maʼnaviy jihatdan boʻlgan toʻsiqlardir. Chunki Amerika yechimi bu chiqib ketishni taqozo qiladi. Bu Kiprdagi yangi davlatda bu davlat tarkibiga kirmaydigan alohida kuchlarning turishi toʻgʻri boʻlmaydi degan eʼtiborda Britaniyani uning ikki bazasini yoʻq qilib qiyin ahvolga solib qoʻyishga zamin tayyorlovchi qadam sifatidagi ishdir. Chunki Britaniyaning Kiprdagi ikki bazasi amaliy jihatdan Kipr davlati nazoratidan tashqaridadir. Hatto hisobotlarda Kipr toʻrt iqlimdan: Shimoliy Kipr, orol oʻrtasidagi betaraf mintaqa, Janubiy Kipr va ikki britan bazasidan iborat boʻlishi aytilmoqda. Britaniya hozirgi vaqtda bu boʻlingan keskin vaziyatning saqlanib qolishini istaydi. Chunki shunda oʻzining ikki bazasini saqlab qolishini oqlovchi bahona paydo boʻladi. Shuning uchun demak, Amerika yechimi loyihasi sifatida Kiprda bitta davlatni yoki federativ davlatni paydo qilish shu ikki harbiy bazani yoʻq qilishga zamin tayyorlash qadamidir. Shuning uchun ham kafolatlovchi davlatlar kafolatini, soʻngra ularning nufuzini bekor qilish haqidagi bayonotlar hozirgi yil boshlanishidagi muzokaralarda eʼtiborni tortadigan bayonotlar boʻldi. Masalan Kipr prezidenti Nikos Anastasiadis bunday dedi: “Turk kuchlarining Kiprdan chiqib ketishi zarurdir. Bu chiqib ketish orolda oʻnlab yillar davom etgan boʻlinishga barham beradigan yechimga erishish uchun zarurdir”. Anastasiadis Jenevada jurnalistlarga: “Biz Kiprda turgan soni 30 ming askarga yetgan turk armiyasining chiqib ketishi boʻyicha kelishuvga erishishimiz kerak” dedi. (Bi-Bi-Si, 2017 yil 13 yanvar). Erdogan esa 13 yanvarda juma namozidan keyin unga rad javobi berib quyidagilarni aytdi: “Gretsiyaning bu orol masalasi kafolatlovchi davlatlardan biri boʻlgan Turkiya rolisiz hal boʻlishini kutishi joiz boʻlmaydi. Turkiya Kiprda qoladi. Shuning uchun turk harbiylarining Kiprni tark etishi mumkinligi kun tartibida mutlaqo kelgani yoʻq…”. (Rusiyal Yavm, 2017 yil 13 yanvar). Albatta Turkiyaning bu pozitsiyasi haqiqiy pozitsiya emas. Aksincha u “qabul qilishni rad etish” bobidandir, xolos! Shuning uchun Erdoganning ana shu kunning oʻzida bergan keyingi bayonoti uning oldingi bayonotini bekor qiladi. Chunki Reyter Erdoganning oʻsha kunning oʻzida aytgan soʻzlarini keltirdi: “Erdogan “turk askarlarini butunlay olib chiqib ketishning iloji yoʻq, biz buni oldin ham muhokama qilganmiz. Agar bunday ish muhokama qilinadigan boʻlsa u holda ikkala tomon oʻz askarlarini u yerdan olib chiqib ketishi kerak” dedi”. Gretsiyaning Kiprda 1100ga yaqin askardan iborat batalьoni bor. Erdoganning aytishicha, yechimga erishilganidan keyin orolda 650 turk askarini va 950 grek askarini qoldirish rejasi bor…”. (2017 yil 13 yanvar). Demak Erdogan tenglik boʻlmagan mana shu savdolashish boʻyicha askarlarni olib chiqib ketishga rozi boʻlmoqda! Buni Kipr turklari yetakchisining soʻzlari ham tasdiqlab turibdi. Reyter ana shu kunning oʻzida, yaʼni 2017 yil 13 yanvarda bu yetakchining quyidagi soʻzlarini keltirdi: “Kipr turklari yetakchisi Mustafo Akinji juma kuni: “Bu yerda Kiprni birlashtirish uchun BMT mezbonlik qilayotgan soʻzlashuvlarda qandaydir taqiqlar boʻlmasligi kerak” dedi. U “Agar bu masalalar taqiqlangan masalalar jumlasidandir, shuning uchun biz ularni hatto muhokama ham qilolmaymiz, shunday ekan barcha narsa qanday boʻlsa shundayligicha qolishi kerak deb aytadigan boʻlsak u holda bu ham muvaffaqiyatga olib bormaydi” deb qoʻshimcha qildi”. Shuning uchun demak bu bayonotlar haqiqiy emas. Aksincha ulardan maqsad muzokaralarda ikki britan bazasi mavzusini muhokama qilishga yoʻl ochish uchun harbiy kuchlarni olib chiqib ketish mavzusini muhokama qilish imkonini beradigan vaziyatni paydo qilishdir, xolos.
Xulosa: muzokaralar bu safar oldingilaridan ham koʻra jiddiyroqdir. Amerika bu muzokaralar orqali orolda bitta federativ vaziyatni paydo qilmoqchi. Bunday vaziyat ikki bazani Britaniya hukmronligidan tortib olishga olib keladi… Britaniya esa hozirgi vaziyatning saqlanib qolishini istaydi. Chunki shunda Britaniya ana shu ikki baza ustidan hukmron boʻlib qolaveradi. Agar ikki bazani saqlab qolsa boshqa har qanday yechim Britaniyaga zarar qilmaydi.
Sakkizinchi: Kipr muammosiga oid Islom buyuradigan toʻgʻri yechimga kelsak, u Kiprning butunicha Turkiyaga qoʻshilishidir. Chunki Kipr bir islomiy yurtdir. Shuning uchun u oʻzining asliga, Turkiyaga qoʻshilishi vojib. Chunki Kipr oroli musulmonlar sayyidimiz, uchinchi roshid xalifa Usmon G davrida fath qilgan bir islomiy oroldir. Yevropalik salibchilar oʻzlarining islomiy yurtlarga qarshi uyushtirgan birinchi salibchilik urushlarida bu orolni bosib olishgan. Lekin musulmonlar uni keyinchalik ozod qilib uni oʻzining asli boʻlgan musulmonlar yurtlari bagʻriga qaytardilar. Bu orol boshqa musulmonlar yurtlari kabi usmoniy davlat boshqaruviga boʻysundi. Chunki Xalifalik usmoniylarga oʻtgan edi. Birinchi jahon urushida inglizlar bu orol ustidan oʻz hukmronliklarini rasman eʼlon qilishdi. Ular bu orolning Britaniyaga qoʻshib olinganini eʼlon qilishdi. U botil qoʻshib olish va zoʻravonlarcha bosqinchilik boʻlib, uning hech qanday qiymati va vazni yoʻq. Shuning uchun Turkiyadagi va boshqa oʻlkalardagi musulmonlar Kiprni oʻz yerlarining Islom diyori bagʻriga toʻla holda qaytishi vojib boʻlgan bir ajralmas qismi deb hisoblaydilar… Kiprga oid toʻgʻri yechim mana shu. U oʻzining asliga, bir islomiy yurt ekanligiga qaytishi lozim. Chunki uni Shom voliysi Muoviya ibn Abu Sufyon – unga xalifa Usmon G hijriy 28 yilda izn berganidan keyin – fath qilgan. Oʻshanda u musulmonlarning birinchi dengiz janglaridan biri boʻlgan. Bu orolga hujum qilishda Rosul Aning bir guruh sahobalari ishtirok etgan. Jumladan Abu Zarr, Uboda ibn Somit, uning ayoli Ummu Harom, Abud Dardo, Shaddod ibn Avs – hammalaridan Alloh rozi boʻlsin – ishtirok etganlar. Ulugʻ sahobiya ayol Ummu Harom Ining qabri shu bugungacha Kiprdagi ziyorat qilinadigan qabrlardan biri boʻlib kelmoqda. Bu orolning fath qilinishi bir tomondan Vizantiya davlatini va uning imperatorini qaqshatqich magʻlubiyatga uchratish boʻlgan boʻlsa, ikkinchi tomondan ana shu zafarli gʻazotdan keyin yanada kuchaygan islomiy dengiz floti asrining tantanali boshlanishi boʻlgan edi.
Yechim mana shudir va u haq yechimdir.
“Haqiqatdan keyin esa faqatgina yoʻldan ozish bor, xolos. Bas, qay tarafga burilib ketmoqdasizlar?!” [Yunus 32]
Amerika yoki Britaniya rejalashtirayotgan yechim, yechim emas. Boshqacha aytsak yechim Kiprda ikki davlatning paydo boʻlishi emas. Bu ikki davlatning biri Turkiyaga, ikkinchi Gretsiyaga qoʻshiladimi, yoki ikkalasi ham qoʻshilmaydimi, buning farqi yoʻq. Kiprning ikki davlatdan tuziladigan va greklar boshqaradigan federativ davlat boʻlishi ham va greklar boshqaradigan bitta davlat boʻlishi ham yechim emas. Chunki har qanday islomiy yurt ustidan kofirlarning hukmron boʻlib olishiga yoʻl qoʻyish toʻgʻri boʻlmaydi…
“Va Alloh hargiz kofirlar uchun moʻminlar ustiga yoʻl bermagay” [Niso 141]
Albatta Kipr Alloh izni ila yana bir islomiy yurt boʻlish holiga qaytadi. Zero kunlar almashib turadi. Kiprga koʻp qoʻllar yopirilib chang solgan boʻlsa-da lekin goʻzal oqibat doimo muttaqiylar uchundir.
“Alloh Oʻz ishida gʻolibdir, lekin odamlarning koʻplari (buni) bilmaydilar” [Yusuf 21]
24 robius-soniy 1438h
22 yanvar 2017m