بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Amerika hamda parchalanishning turli xil yangi omillari
(Beshinchi qism)
Ustoz Hamd Tobib – Baytul Maqdis
Avvalgi halqalarimizda AQSh vujudini kemirayotgan parchalanish omillarining beshinchisiga kelgan edik. Ushbu omil Amerika muhitini qamrab olgan sinfiylik ofati va iqtisodiy hukmronlik, xususan, boylik va bozorlarga bir foiz sinf hamda moliyaviy muassasalarning hukmronlik qilishidir.
Darhaqiqat, AQSh iqtisodiyotida, binobarin, siyosiy hayotda va yurt ichkarisidagi ishlarni boshqarishda hukmronlik qilayotgan bu sinf amerikalik mehnatkashlar sinfiga ko‘p mashaqqatlar olib keldi. Amerika tashkil topgandan buyon ahvol shunday davom etib kelgan ekan, hanuz shu kunda ham amerikalik xalq bozorlardagi hukmronlikdan azob chekmoqda. Xoh mehnat bozorlari bo‘lsin, xoh tovar va zaruriy xizmatlar bozori bo‘lsin, xoh boshqa bozorlar bo‘lsin farqsiz, barchasida odamlar qiyinchiliklarda qolmoqda. Bunday hukmronlik, boyliklarni o‘g‘irlash va kambag‘al sinf qonini so‘rishlar kamlik qilgandek, bu hukmdor sinf vaqti-vaqti bilan yuz berayotgan – masalan 2008 yilda yuz bergani kabi – iqtisodiy krizislarning yukini oddiy xalq elkasiga yuklayapti. Bunga federal hukumatning ayni krizislarning aksar yukini soliq to‘lovchilarga, ya’ni, mehnatkashlarga va kambag‘al sinfga yuklayotgani misol bo‘ladi. Bu soliqlar mablag‘lari hukmron bir foiz sinfning yirik kompaniyalarini bankrotlikdan qutqarishga sarflanmoqda. Buning oqibatida ayni sinf va uning iqtisodiy zo‘ravonligiga qarshi Amerika ko‘chalarida bo‘layotgan noroziliklar g‘azabi battar oshdi… 2011 yilda millionlab amerikaliklar namoyishlar uyushtirib, Uoll-stritdagi moliya va biznes muassasalarini yo‘q qilinishini hamda AQShdagi iqtisodning yirik boylar tomonidan boshqarilishini to‘xtatilishini talab qilishdi. Joriy 2020 yildagi Minneapolis hodisasida bu norozilik ovozlari qayta yangradi. Odamlar irqiy kamsituvchi qonunlarning bekor qilinishini talab qilish barobarida iqtisodiy adolatning amalga oshishini ham talab qilishdi. Ushbu manzarani kuzatib borayotgan kishi shunga amin bo‘ladiki, AQShda ushbu talablar kundan-kunga ortib, kambag‘allarning boylarga nisbatan o‘chi kuchayib bormoqda. Har qanday lahzada, xususan, koronavirus pandemiyasi sababli iqtisodiy vaziyat buzilgan bir paytda, biror portlash bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.
6 – Qo‘shma Shtatlarni bog‘lab turgan qonunlar hamda shtatlar gubernatorlariga berilgan keng vakolatlar.
Bu narsa federal hukumatning koronavirus pandemiyasiga qarshi kurashish siyosatida yaqqol namoyon bo‘ldi. Shtatlar gubernatorlariga berilgan siyosiy va ma’muriy vakolatlar ayrim gubernatorlarni prezident Trampning qarorlariga bir necha marta qarshi chiqishga undadi. Bu hol koronavirus pandemiyasi paytida paydo bo‘lgani kabi, tartibsizliklar paytida Trampning hukumat armiyasini shtatlarga joylashtirishga chaqirgan paytida ham yuz berdi. Nьyu-York gubernatori Endryu Kuomo prezidentning shtatdagi ommaviy karantin tartib-qoidalarini xavfsiz bo‘lmagan tarzda tugatish to‘g‘risidagi barcha buyruqlarini bajarishdan bosh tortdi. Shuningdek, Virginiya shtati gubernatori Ralьf Nortem ham Mudofaa vaziri Mark Esperning 3000dan 5000 nafargacha milliy gvardiya kuchlarini poytaxt Vashingtonga yuborish talabiga qarshi chiqdi.
Bunday surunkali ishlar federatsiya ichkarisida biror kuchli silkinish yuz bergudek bo‘lsa, yirik isyon ko‘tarilishi muqarrarligidan ogoh etmoqda. Ayniqsa, hozirda katta shtatlar federal hukumatdan ajralishga chaqira boshlashdi, Kaliforniya shtatida bo‘lganidek, buni yuqoridagi punktlarning birida aytib o‘tdik.
7 – Parchalanish omillaridan yana biri AQSh ichkarisidagi aholi demografik tarkibining hamda dinlar va irqlarning turfa xilligidir.
Amerika Qo‘shma Shtatlari tarixida turli davrlarda bo‘layotgan ushbu portlashlar yurt ichkarisida iqtisodiy va siyosiy vaziyat buzilgan taqdirda albatta yirik isyonlar yuz berajagidan ogohlantirmoqda. Bo‘linishni talab qiluvchi irqiy shtatlar soni ortishining ehtimoli bor. Bunga kelib chiqishi ispan irqiga mansub aholi yashovchi Kaliforniya kabi shtatlar misol bo‘ladi. Chunki iqtisodiy sabablar bilan hamda odatlar, an’analar va fikrlar bilan bog‘liq boshqa sabablarga ko‘ra, u erda odamlar ko‘p marta federatsiyadan ajralishni talab qilishgan. Bu shtatlarning bo‘linish chaqiriqlariga Tramp olib borayotgan tentak siyosatlar ham qo‘shimcha bo‘lmoqda, ayniqsa, shtatlardagi irqiy jihatlarni ochib tashlovchi siyosatlari. Ustiga-ustak, bu shtat aholisining Trampga qarshi ekanliklari va Demokratlar partiyasini qo‘llab-quvvatlashlarini e’tiborga olganda, 2020 yil saylov kampaniyasi manzarasida raqobat ham g‘oyat shiddatli bo‘lmoqda.
AQShga bo‘linish va parchalanish bilan tahdid solayotgan narsalarning asosiylari mana shular. Darhaqiqat, bu omillar Amerikadagi jamiyat tanasini qurtdek ichidan kemirib, nihoyat tashqariga ham sizib chiqdi. Masalan, moliya va biznes muassasalarini yo‘q qilish, yirik boylarning AQSh iqtisodiyotini boshqarilishiga chek qo‘yish, Qo‘shma Shtatlar qonunlarida adolat va tenglikning – ayniqsa, qora tanlilar va boshqa irqlarning tengligining – ustun qo‘yilishiga bo‘lgan chaqiriqlar mana shu omillarni yaqqol ko‘rsatmoqda. Shtatlarning to‘liq bo‘linishiga bo‘lgan chaqiriqlar ham ochiq yuzaga chiqmoqda, masalan, Alyaska, Kaliforniya, Texas, Janubiy Karolina va Vermont kabi. 2017 yil «Reyter» axborot agentligi o‘tkazgan so‘roqlardan amerikaliklarning to‘rtdan biri bo‘linish tarafdori ekani ma’lum bo‘ldi. «Reyter»ning undan avvalgi so‘rovi ham amerikaliklarning 23 foizi o‘z shtatlarining AQShdan ajralib chiqishini qo‘llab-quvvatlashlarini yoki shuni xohlashlarini ko‘rsatgan.
Kimda-kim Amerika jamiyatdagi shaxslar o‘rtasini o‘zaro bog‘lab turuvchi aloqaning zaifligiga, shtatlar o‘rtasini davlat qonuni orqali bog‘lab turuvchi aloqaning mo‘rtligiga, yurt iqtisodining izdan chiqqaniga, irqlar turfa xilligiga va irqiy nazarning mabdaiy nazardan ustunligiga nazar tashlasa, shuningdek, ikkala yirik partiyaning va hozirgi prezidentning irqiy ajratish siyosatini olib borib, amerikaliklar o‘rtasidagi bo‘linishni kattalashtirayotganiga, turli ijtimoiy, siyosiy va mabdaiy illatlarning g‘oyat og‘irligiga nazar solsa, ushbu federatsiyadagi buzilishning naqadar jiddiyligiga va kundan-kunga murakkablashayotganiga guvoh bo‘ladi. Muqarrar oqibat Amerika jamiyatining vayron bo‘lishidan iboratligiga va ellikta shtatni bog‘lab turgan aloqa rishtasining uzilib borayotganiga amin bo‘ladi.
Bu sohada siyosatchilar, iqtisodchilar va mufakkirlarning ayni federatsiyaning vayron bo‘lishidan, xuddi Sovet Ittifoqi parchalangandek parchalanishidan ogohlantiruvchi ko‘plab so‘zlari va turli kitoblari paydo bo‘ldi. Bu gaplardan birini amerikalik siyosiy tahlilchi Kevin Zisiy o‘zining «Amerika imperiyasi jon beryapti» sarlavhali maqolasida aytdi: «Biz uning qulashini – agar u yuz bergudek bo‘lsa – butun dunyoga, shuningdek, Qo‘shma Shtatlar aholisiga mumkin qadar ozroq zarar keltirishga sabab bo‘ladigan qilishga harakat qilmog‘imiz kerak».
2003 yil amerikalik yozuvchi Emmanuelь Todd «Imperiyadan keyin» nomli kitob nashr qildi. Todd kitobida AQSh imperiyasi qudratining sinayotgani hamda xalqaro siyosatda eng asosiy hukmron bo‘lish xususiyatini yo‘qotayotgani to‘g‘risida so‘z yuritgan.
2016 yil iyulda yozuvchi va kinorejissyor Maykl Mur bir maqolasida bunday dedi: «Trampning saylovda g‘olib chiqqanligi inson huquqlari tarafdorlarining hamda kamsitish va irqchilikka qarshi turganlarning umidlarini puchga chiqardi. Aholisi soni jihatidan ham, AQSh g‘aznasini moliyalash jihatidan ham eng katta shtat bo‘lgan Kaliforniya 2015 yil avgustda «Yashasin Kaliforniya» nomli qo‘mita tuzib, 2019 yil boshida referendum o‘tkazdi va bu referendum ayni shtatning federal shtatlardan qonunan ajrashga olib boruvchi uzun yo‘lining boshlanishi bo‘ldi».
Roya gazetasining 2020 yil 9 sentyabr chorshanba kungi 303-sonidan