بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Sudandagi dori-darmon krizisiga yomon boshqaruv va zo‘ravon kapitalizm sababchi
G‘odat Abdujabbor (Ummu Avvob)
Dorixona tokchalari dori-darmonlardan, ayniqsa hayotni saqlab qoluvchi dorilardan qurib qolishi ortidan Sudandagi dori-darmon krizisi eng murakkab bosqichga etdi.
Sal avvalroq Sudan farmatsevtika markaziy qo‘mitasi vazirlar mahkamasiga shoshilinch yozma izoh topshirib, unda odamlarning xavfsiz va samarali dori-darmonlarni munosib va arzon narxlarda sotib olish huquqini ta’minlash maqsadida davlat tomonidan samarali echimlar topish uchun tezkor aralashuv talab qilindi.
Sudandagi dori-darmon krizisi shu darajaga etganki, Sog‘liqni saqlash vazirligi bilan Moliya vazirligi ayni krizisda bir-birini ayblab, malomat toshini otishdan boshqa narsani bilishmayapti.
«Sudan Tribune» veb-sayti 2020 yil 14 iyundagi xabariga ko‘ra, o‘sha paytdagi Sog‘liqni saqlash vaziri bo‘lgan Akram Ali Tavm Moliya vaziri Ibrohim Badaviyga murojaat yo‘llagani xabari sizib chiqdi. Akram Ali o‘z murojaatida Badaviyga Sudanda hayotni saqlab qoluvchi dori-darmonlar etishmovchiligi sababli yaqinda falokat yuz beradi, chunki Moliya vazirligi 2019 yil dekabrdan hozirga qadar dori-darmonlar xarajatlarini, shu jamladan, hayotni saqlab qoluvchi dori-darmonlar chiqimlarini to‘lay olmayapti, degan.
Dori-darmon krizisining belgilari o‘tgan oydan boshlab, Sudan banki neftdan tashqari eksport mollaridan tushadigan daromaddan 10 foizini dori-darmon importi uchun ajratilishini bekor qilgan paytda ko‘rina boshladi.
Bu krizis Sudandagi bemorlarni hamon qiynab kelayotgan muammolarning bir qismi, xolos. Bashir rejimi ag‘darilishi ortidan hamda Sog‘liqni saqlash vazirligining Xartum viloyati sobiq rahbari Ma’mun Hamidaning dori-darmon mafiyasini boshqarayotganlik ayblovi bilan qamoqqa tashlangandan so‘ng ba’zilar dori-darmon sohasida vaziyat yaxshilanadi, deb o‘yladi. Biroq, aftidan, bu mashaqqatlar tugashini hali uzoq kutiladigan ko‘rinadi.
Mutaxassislar fikricha, hozirgi dori-darmon krizisi ayni masalani korruptsiya va mafiya idora qilayotgani bilan bog‘liq. Shu bois krizis to‘xtovsiz yangilanmoqda, o‘rnida turib qolmay, tez-tez oldinga siljimoqda. Sudan Iste’molchilar huquqini himoya qilish jamiyatining ochiqlashicha, dori-darmon sohasining mafiya tomonidan idora qilinayotganligi dori-darmon krizisini borgan sari murakkablashishiga sabab bo‘lmoqda. Jamiyat bosh kotibi doktor Yosir Mirg‘ani «Sudoniy» gazetasiga Federal Sog‘liqni saqlash vazirligini dori-darmon mafiyasi boshqarayotganini va ayni soha bilan bog‘liq qarorlarga hukm o‘tkazayotganini aytdi. Unga ko‘ra, mafiya Akram Ali Tavm bilan (uning ishdan olinishidan oldin) birga harakat qildi. Uni Sog‘liqni saqlash vazirligi mansabidan bo‘shatgach, o‘rniga o‘zlaridan bo‘lgan boshqa shaxsni tayinladi. Bu vazirlik mansabidagilar dori-darmon mafiyasining istaklariga va manfaatlariga xizmat qilishdan voz kechmas ekanlar, yurtdagi ayni soha krizisi aslo bartaraf bo‘lmaydi.
Sog‘liqni saqlash vazirligi minbardan turib, tijorat banklardagi mavjud korporativ to‘lovlar to‘lanmagunicha dori-darmon etarlicha ta’minlanmasligini ko‘p bor ta’kidladi. Davlatni ayni masalaga aralashish va uni hal etishga chaqirdi. Ayniqsa, kompaniyalarga xususiy bozorning dori-darmon bozoridagi ehtiyojining 60 %dan ortig‘ini ta’minlash majburiyati yuklanganligini e’tiborga olish kerakligini ta’kidladi.
Banklar o‘zining muomalasi va moliyalashtirishida faqat foydani ko‘zlayapti, tovarlar turiga va insonlarning ularga bo‘lgan ehtiyojlariga e’tibor bermayapti. Hukumat esa, import qilinuvchi tibbiy buyumlardangina yordam qilyapti, u ham bozor ehtiyojlarining yarmidan kamini tashkil qiladi. Shuning uchun ushbu krizis kompaniyalar o‘z majburiyatlarini bajara olmagani sababli kelib chiqmoqda va hatto tovarlar etkazib berilgan taqdirda ham o‘rtada bo‘shliq paydo bo‘lmoqda. Davlat bo‘lsa, insonlar sog‘lig‘ini osongina kapitalizmga topshirib qo‘ydi. Bu ochko‘z kapitalizm moldan boshqa narsaga tashvish qilmaydi, agar molga ega bo‘lolmasa, dori-darmon etishmovchiligidan qancha inson halok bo‘lishiga zarracha e’tibor bermaydi!
Hukumat joriy yil mart oyida 10 %li ajratma mablag‘ni qayta amalga oshirish to‘g‘risida qaror qabul qilgan edi, bosh vazir qarori bilan u bekor qilindi. Bu davlatning dori-darmon sohasidagi chalkash siyosat olib borishi sabablidir.
Farmatsevtika sanoati dori ishlab chiqaruvchi korxonalarning ayni sohadagi rivojlanish bilan hamqadam bo‘lish qobiliyatiga ko‘ra, zaifdir. Davlatning narx-navo siyosatini olib borishi va dori vositalarini ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan xom ashyolarga bojxona soliqlarini solishi bunga qo‘shimcha ta’sir qilgan. «Misol uchun, «Pandole» siropini tayyorlash uning bozordagi narxidan yuqori, shu bois biz uni ishlab chiqarishni to‘xtatganmiz», deydi dori-darmon zavodlaridan birining direktori. Shubhasiz, bu muammolarning barchasi kapitalistik tuzumning oqibatidir.
Dori-darmon sanoati darg‘alarining «Neylin» veb-saytiga bergan bayonotiga ko‘ra, Sudandagi farmatsevtika sanoati mahsulotlarni import qilish uchun chet el valyutasiga ega bo‘lishda katta qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Dori-darmon taqchilligini hal qilishga mana shunday urinilayotgan bir paytda, sudanliklar dorilardan foydalanish yo‘riqnomalari borasida ham turli qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Zero, ijtimoiy tarmoqlar dori-darmonlarning yo‘riqnomalari bilan bog‘liq so‘rovlarga oid nashrlar va yozishmalar bilan to‘lib ketdi.
Ahvol shunday. Bir tomondan, bemor dori-darmon bahosining ortiqcha darajada ko‘tarilishi bilan bog‘liq tovlamachilik va ekspluatatsiyadan saqlanishga endi muvaffaq bo‘ldi degunimizcha, ikkinchi tomondan, dorining sifatsizligi balosiga duch kelmoqda. Bu sifatsiz dori-darmonlarning qo‘llanish yo‘riqnomalari ijtimoiy tarmoqlarda mavjud… Bas, bu yo‘riqnomalarga qanchalik ishonsa bo‘ladi, bu soxta dori-darmonlarga kim javobgar, inson salomatligi bilan nahotki shunchalar o‘ynashib bo‘lsa?!
Shubhasiz, Islom tibbiy ma’lumotga ega bo‘lmagan kimsalarga tibbiy faoliyat bilan shug‘ullanishni man etadi. Abu Dovud bilan Ibn Mojja Umar ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilgan ushbu marfu hadisda Rosululloh ﷺ bunday deganlar:
«مَنْ تَطَبَّبَ وَلَمْ يُعْلَمْ مِنْهُ طِبٌّ قَبْلَ ذَلِكَ فَهُوَ ضَامِنٌ»
«Kimda-kim tabiblik kasbini qilsa-yu, ammo uning ilgari tabib ekani ma’lum bo‘lmagan bo‘lsa, bas, u (jinoyatga) kafildir». Ushbu hadisning sanadini Hokim sahih degan, unga Zahabiy ham qo‘shilgan.
Patent (kashfiyot daxlsizligi)ga kelsak, bu narsa bugungi kunda kapitalizmning fuqaroni qirg‘in qilishda qo‘llovchi qurollaridan biriga aylandi. Zotan, bu inson hayotiga nisbatan eng nozik va eng muhim sohada! Chunki dori-darmon sanoati boshqa sanoatlardan farqsiz faqat foyda mantiqiga bog‘liq bo‘lib qoldi, qit’alararo farmatsevtika kompaniyalarning mutlaq nazorati ostida qoldi. Bu kompaniyalar har qanday uslub bilan bo‘lmasin o‘z foyda-daromadlarini ko‘paytirishga urinmoqda, bu uslubning qonuniy yoki qonunga zid bo‘lishi ularni tashvishlantirmaydi. Bu sohadan insoniy qarashlar butunlay yo‘q bo‘lib ketdi. Vaholanki, ayni sohadagi asosiy maqsad inson hayotini saqlab qolishga qaratilgan edi.
Biz sog‘liqni saqlash va dori-darmon sohasi hatto qurol-yarog‘, giyohvand moddalar va inson savdosi bilan keskin raqobatlashmoqda, desak mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz. Chunki, ayni soha kompaniyalari yirik daromadlar qilishmoqda. Shu bois, bu soha iqtisodiy pasayish va tebranishlarga eng xavfsiz investitsiya sohalaridan biri hisoblanadi. Buning birdan-bir sababi shuki, davlat fuqaro ishlarini boshqarishdek o‘z vazifasidan voz kechib, uni kapitalizmga topshirib qo‘ydi.
Islomda dori-darmon sanoatiga faqat davlat egalik qiladi va o‘z nazoratiga oladi. Zero, Rosululloh ﷺ
«الإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ وَمَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»
«Imom-xalifa boshqaruvchidir va o‘z fuqarosiga javobgardir», deya marhamat qilganlar. Imom Buxoriy Abdulloh ibn Umardan rivoyat qilgan ushbu matn umumiy bo‘lib, sog‘liqni saqlashdan javobgar davlat ekaniga dalolat qiladi. Chunki dori-darmonni ta’minlash bilan davolash davlatning vazifasiga kiradi. Sog‘liqni saqlash va davolashga dalolat qiluvchi alohida, maxsus dalillar ham mavjud:
Imom Muslim Jobir ibn Abdulloh yo‘lida ushbuni rivoyat qiladi: «Rosululloh ﷺ Ubay ibn Ka’bga shifokor yubordilar, shifokor uning tomirini kesish, so‘ng uni kuydirish bilan davoladi».
Hokim «Mustadrak»da Zayd ibn Aslamdan, u otasidan ushbuni rivoyat qiladi: «Men Umar ibn Xattob zamonida qattiq kasal bo‘lib qoldim. Shunda Umar menga shifokor chaqirdi. Shifokor meni kuydirish bilan davoladi, kuydirish og‘rig‘idan danakni tishlab turdim».
Yaqinda Alloh izni ila barpo etilajak Xalifalik davlatida dori-darmon narxini qimmatlatayotgan soliqlar va bojxona to‘lovlari, degan narsa bo‘lmaydi. Xalifalik davlati patent (kashfiyot daxlsizligi) kabi har qanday noqonuniy shartlarni bekor qiladi. Chunki shar’iy savdo bitimi xaridorga mulkka ega bo‘lish huquqini bergani kabi, o‘sha mulkdan foydalanish huquqini ham beradi. Savdo bitimi talablariga xilof har qanday shart botildir.
Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi: Barira Oisha roziyallohu anhoning oldiga keldi. U ahli bilan har yili bir uvqiyadan to‘qqiz uvqiyaga ozod bo‘lishga shartnoma qilgan edi. Oisha roziyallohu anho: Agar shu mablag‘ni bir martada ularga to‘lashimga va seni ozod qilishimga ahling ko‘nsa, shunday qilaman va sendagi «valo» menga bo‘ladi, dedi. Barira buni ahliga bayon qildi. Ular bosh tortishdi. Faqat valo ular uchun bo‘lsagina rozi bo‘lishlarini aytishdi. Keyin Oisha Rosululloh ﷺga bo‘lgan voqeani aytdilar. Rosululloh ﷺ «bu ishni qilaver», – dedilar. Oisha shunday qildi. Keyin Rosululloh ﷺ odamlar ichida turib, Allohga hamdu sano aytdilar. So‘ng dedilar:
«مَا بَالُ رِجَالٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطاً لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، قَال: فَكُلُّ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِل، كِتَابُ اللَّهِ أَحَقُّ وَشَرْطُهُ أَوْثَقُ، وَالْوَلاء لِمَنْ أَعْتَقَ»
«Sizlardan ba’zi kishilarga nima bo‘ldiki, Allohning kitobida bo‘lmagan shartlarni qo‘ymoqdasiz. Allohning kitobida bo‘lmagan har qanday shart, garchi u yuzta shart bo‘lsa ham botildir. Allohning kitobi haqliroq va Allohning sharti ishonchliroqdir. Albatta, «valo» ozod qilgan kishi uchundir».
Roya gazetasining 2020 yil 12 avgust chorshanba kungi 299-sonidan